Deze schets van de gemeente is gemaakt met het oog op de predikantsvacature juli 2008, maar geeft een uitstekend beeld van de wijkgemeente.
De Juliana -/ Valkenboskerk is een wijkgemeente van de Protestantse Gemeente te ‘s-Gravenhage (PGG), die in 2004 tot stand is gekomen uit de fusie van de Hervormde Gemeente 's-Gravenhage, de Gereformeerde Kerk van Den Haag, de Hervormde Gemeente Den Haag-Loosduinen en (via een samenwerkingsovereenkomst) de Evangelisch-Lutherse Kerk van Den Haag. Geografisch beslaat de wijkgemeente (delen van) de stadswijken Transvaal, Rustenburg/Oostbroek en Regentesse-/Valkenboskwartier.
Sociale gegevens van de wijk
De meeste bewoners van deze wijken bevinden zich in het onderste deel van de (financiële) maatschappelijke ladder. Ook de ouderen hebben meestal niet veel te spenderen.
De Julianakerk ligt in Transvaal, één van de ‘prachtwijken’ van minister Vogelaar. Deze wijk bestaat voor 85% uit allochtonen. De resterende autochtonen zijn voornamelijk ouderen en kamerbewoners. De Julianakerk is niet meer in gebruik als kerk, maar als wijk- en dienstencentrum. Onze gemeente is er nog aanwezig in de gestalte van ‘buurt- en kerkhuis De Paardenberg’.
Kerkdiensten en de meeste andere gemeenteactiviteiten worden gehouden in de Valkenboskerk, die gelegen is op de grens tussen de wijken Rustenburg/Oostbroek en Regentesse -/ Valkenboskwartier. Om verpaupering tegen te gaan wordt in delen van de stadswijken die onze gemeente beslaat nieuwbouw en renovatie gepleegd door de gemeente Den Haag.
Uit deze wijken (merendeels portiekwoningen) zijn in de afgelopen jaren veel jongeren, met name jonge gezinnen weggetrokken, onder andere naar de nieuwe Vinexlocaties. Wel treffen we ook in deze wijken veel kamerbewoners aan van de verschillende Hbo-opleidingen die Den Haag rijk is. Ook hier worden de (goedkope) huizen in toenemende mate overgenomen door mensen van buitenlandse afkomst.
In het gebied van de wijkgemeente staan drie verzorgingshuizen: Transvaal, Zuiderpark en Jonker Frans.
Visie van de wijkgemeente
De wijkgemeente wil zichzelf nadrukkelijk ontwikkelen als een open -diaconale gemeente. Illustratief is het nog steeds actuele citaat uit een beleidsnota van 1993:
Uitgangspunt is dat de christelijke gemeente haar identiteit niet heeft in zichzelf. [ …] In de huidige situatie van kerk en samenleving betekent dit dat we ons bewust zijn van het feit dat naast omschrijvingen voor de gemeente als ‘lichaam van Christus’ en ‘volk Gods’ de ballingschapsituatie heel reëel is. "Zoekt de vrede voor de stad waarheen Ik u in ballingschap heb doen wegvoeren, en bidt voor haar tot de Here, want in haar vrede zal uw vrede gelegen zijn". (Jeremia 29:7)
Het gaat hier niet om een losse tekst maar om een bijbels motief. Het zet de gemeente, als lichaam van Christus, op haar plaats, als een minderheid midden in Den Haag -West. (…)
De Juliana -/ Valkenbosgemeente wil realiseren dat hierin onze roeping en opdracht gelegen is, juist in een stad die er op vele manieren bedreigend uitziet. Want niemand kan de eigen identiteit zo maar poneren. Fundamenteel is, dat die identiteit in relatie met anderen telkens opnieuw ontdekt wordt. Op die manier wordt de gemeente dan ook niet bedreigd maar juist gevormd door haar solidariteit met de wereld, met de stad. Het gaat daarbij niet om een neutrale gemeenschap in een neutrale wereld, maar juist om een onderlinge gemeenschap die gebaseerd is op respect, acceptatie en gerechtigheid, die niet anders aanwezig kan zijn in de wereld, die Gods gemeenschap is.
In 2006 is het profiel van onze wijkgemeente nader beschreven. In aanvulling hierop kan worden opgemerkt dat de verbouwing van de Valkenboskerk inmiddels voltooid is. Om aan de eisen van de tijd te kunnen voldoen, is het interieur verbouwd. De kerkzaal is kleiner (energie!) geworden en de zaalruimtes en toilettenzijn opgeknapt. Tevens is een mindervalidentoilet en een (semi)-professionele keuken gerealiseerd.
Rond de Valkenboskerk is inmiddels ook een begin gemaakt met de ontwikkeling van buurt- en kerk werk in de vorm van een maandelijkse buurtmaaltijd. In de plannen voor de verbouwing is uitdrukkelijk rekening gehouden met de wens deze buurtfunctie verder uit te breiden.
Het ligt voor de hand dat deze visie die in de profielschets is neergelegd, niet door alle gemeenteleden wordt gedeeld, laat staan dat men het zelf zo zou (kunnen) verwoorden. Het is dan ook een uitdaging om ons ook binnen de gemeente telkens weer te bezinnen op onze visie en onze taak, waarbij ruimte is voor verschuivingen. Maar de profielschets geldt hierbij wel als leidraad.
Samenstelling wijkgemeente
Gegevens ledenbestand: het aantal als ‘actief’ geregistreerde pastorale eenheden is 1350. Deze eenheden (‘gezinnen’) bestaan in totaal uit 1760 als ‘actief’ geregistreerde leden, waarvan belijdend lid 390, dooplid 813, niet-gedoopt/geen lid (geboorteleden/ partners) 557. Het aantal als ‘passief’ geregistreerde leden staat op 207.
Het gemiddeld kerkbezoek lag in de Valkenboskerk in 2010 op ca. 85 kerkgangers. Er is sprake van een langzame terugloop in aantal gemeenteleden en aantal kerkgangers. Deze wordt vrijwel geheel veroorzaakt door overlijden, immobiliteit, verhuizing en uitschrijving van feitelijk al inactieve leden. Van kerkverlating onder actieve leden is nauwelijks meer sprake.
(Kerk)Gebouwen
De naam Juliana -/ Valkenboskerk is ontstaan in de tijd dat er sprake was van een Samen –op -Weg proces tussen de (hervormde) Julianakerk en de (gereformeerde) Valkenboskerk. Momenteel is de Valkenboskerk het centrale gebouw.
De Julianakerk in Transvaal is aan het eind van de negentiger jaren verkocht aan de burgerlijke gemeente en later fraai verbouwd tot een wijk- en dienstencentrum. Hier is nog steeds het goed lopende Buurt- en Kerkhuis De Paardenberg gevestigd, dat bijna 20 jaar geleden vanuit onze gemeente is opgezet en waarmee ook vandaag nog een levende band bestaat. In de Julianakerk worden er sinds 2004 geen kerkdiensten meer gehouden. De kleine groep overgebleven kerkgangers wordt op zondag met auto’s en buurttaxi/bus naar de Valkenboskerk gebracht.
Nog twee andere gebouwen worden voor bepaalde doeleinden door onze gemeente gebruikt. In de Goede Herderkapel, Meidoornstraat 9, worden ouderenmaaltijden gehouden. In gebouw ‘Salvatori’, Nunspeetlaan 54, is het jeugdcentrum ’t Valkennest gevestigd. Het is de bedoeling, dat ook deze activiteiten na de voltooiing van de verbouwing naar de Valkenboskerk verhuizen.
Kerkdiensten en liturgie
De wekelijkse kerkdienst wordt op zondagmorgen om 10.00 uur in de Valkenboskerk gehouden. In de dienst worden liturgieboekjes gebruikt, waarin drie vormen van orde van dienst zijn opgenomen, die afwisselend gebruikt worden. De hoofdlijn van de dienst is in alle drie de ordes gelijk, maar de actieve deelname van de gemeente door middel van gesproken en gezongen responsies verschilt. Voor advent en de veertigdagentijd wordt vaak een aangepaste orde van dienst gemaakt. In de liturgieboekjes is bovendien nog ruimte om een wisselend bestand op te nemen aan liederen die niet in het Liedboek voor de Kerken voorkomen.
Met enige regelmaat worden ook diensten gehouden met een afwijkend karakter: zoals jeugddiensten, een school- en kerkdienst (met de Ds. D.J. Karresschool), diensten verzorgd door de ZWO-groep, afscheid kindernevendienst, start- en gemeentezondagen en dergelijke. In de afgelopen jaren is enkele malen een musical georganiseerd, waaraan veel gemeenteleden hebben deelgenomen. Bij dergelijke gelegenheden blijkt veel creativiteit aanwezig te zijn. Een samenbindende factor van geheel andere orde is de drukbezochte bazaar, die (vrijwel) jaarlijks in de Valkenboskerk gehouden wordt.
Er is wekelijks, met uitzondering van de hoogfeesten, in twee groepen kindernevendienst voor de kinderen van de groepen 3 t/m 8 van de basisschool. Op feestdagen wordt ernaar gestreefd de kinderen binnen de dienst hun plaats te geven. Kinderen zijn welkom als deelnemers aan de Maaltijd van de Heer, die in een kring gevierd wordt. Voor de kleinsten is er elke week crèche.
Eenmaal in de maand is er jeugdkapel voor jongeren van 12 t/m 15 jaar en voor jongeren van 16 t/m 20 jaar, die relatief goed bezocht wordt, maar het aantal jongeren in de gewone kerkdienst is doorgaans beperkt.
Diaconale activiteiten
Het bovengenoemde Buurt- en Kerkhuis ‘De Paardenberg’ herbergt een dagelijks inloophuis, dat druk bezocht wordt. Daarnaast zijn er een aantal groepsactiviteiten, waaronder een maaltijdvoorziening. Onder de vrijwilligers is een aantal mensen uit de wijkgemeente, maar ook veel mensen met andere achtergronden.
De al eerder genoemde buurtmaaltijden (gestart in de ‘Goede Herderkapel’ en sinds vorig jaar in de Valkenboskerk) behoren tot één van onze nieuwe diaconale activiteiten De diaconale werkers in onze gemeente zijn in dienst van STEK -voor STad En Kerk-, de uitvoeringsorganisatie van de stedelijke Diaconie en een aantal andere organisaties. STEK fungeert als een soort stedelijk dienstencentrum en speelt een belangrijke rol in de ondersteuning van wijkgemeentes op diverse terreinen, in het bijzonder het diaconale.
Oecumene
Wegens sluiting van de nabij de Valkenboskerk gelegen H. Teresiakerk, waarmee tamelijk intensief werd samengewerkt, is de Agneskerk nu de aangewezen rooms-katholieke partner. Onlangs is een begin gemaakt met het ontwikkelen van een nieuwe relatie. De predikant onderhoudt contact met haar Katholieke collega’s. Er is een gezamenlijke gespreksgroep RK- Valkenboskerk (‘bezinningsavonden’) In het ‘Interreligieus Beraad Segbroek’ onderhouden een aantal kerken, moskeeën en organisaties uit m.n. het Regentesse -Valkenboskwartier contact met elkaar. Soms leidt dit tot gezamenlijke activiteiten, vaak in de vorm van een maaltijd- en gesprekavond. Via dit beraad is er een directe relatie gestart tussen de Juliana-/Valkenboskerk en de Faizul Islam vereniging van de op 300 meter van de Valkenboskerk gelegen Al Madinah moskee. Er zijn boeiende contacten geweest, maar de laatste jaren zijn deze door een wederzijds gebrek aan vrijwilligers die zich hiervoor inzetten, helaas enigszins stil gevallen. Het voornemen is om via het (diaconale) kinder- en jongerenwerk naar nieuwe ingangen te zoeken.
Collegiale verbanden
De predikantsformatie voor onze wijkgemeente is in de loop der jaren fors teruggelopen: van 3,0 via 2,3 fte (1997) en 1,5 fte (2003) en 0,8 fte (2007) naar de huidige omvang van 0,6 fte. Dit heeft helaas tot gevolg dat er geen verdeling van taken meer mogelijk is. Omdat deze trend overal in Den Haag in meerdere of mindere mate gaande is, heeft de Algemene Kerkenraad besloten de wijkgemeenten te verdelen in drie clusters.
De predikanten van de wijkgemeenten werken per cluster in teamverband samen. Cluster Midden, waartoe de Juliana-/Valkenboskerk behoort, bestaat verder uit vijf wijkgemeenten met momenteel zeven predikanten (deels parttime) en een vacature. De predikanten komen één keer per maand samen. Zij organiseren onder meer een gezamenlijk leerhuis en een PR boekje ‘Kerkraam’. Ook is er één keer per jaar een ‘Middendag’, een gezamenlijke zondagsviering voor alle wijkgemeenten in het cluster, bij toerbeurt in één van de gebouwen. Ook zijn de predikanten verantwoordelijk voor elkaars vervanging bij vakantie, verlof en vacatures. Op kerkenraadniveau is er wel contact met het oog op wederzijdse ondersteuning en uitwisseling, maar bestaat geen gestructureerde samenwerking. Hier wordt wel hard aan gewerkt in het predikantenteam. Gestreefd wordt naar steeds meer samenwerking op clusterniveau. Onlangs is begonnen met de samenwerkings mogelijkheden te onderzoeken op het terrein van Jeugdwerk, ZWO en Publiciteit.
Stedelijk is er drie keer per jaar een bijeenkomst van de werkgemeenschap van predikanten. Deze middagen hebben meestal een bezinnend thema.
Naast de samenwerking in het cluster is de predikant van de Juliana-/Valkenboskerk ook betrokken in een aantal samenwerkingsverbanden in de eigen wijkgemeente. Er is regelmatig contact met de diaconale werkers van De Paardenberg, en Kees Buist, die door STEK acht uur per week is aangesteld voor de ontwikkeling van het buurt- & kerkwerk rond de Valkenboskerk. Voor het werk in de drie zorgcentra binnen onze wijk was tot en met 2010 ondersteuning van emerituspredikant ds. Klaas Wigboldus voor het pastorale (bezoek)werk. Op dit moment is er ondersteuning in de persoon van Marianne van Schravendijk, die als diaconaal ouderenwerker in dienst van STEK werkzaam is.
Bestuursstructuur
In de jaren tachtig/negentig van de vorige eeuw heeft het gemeentewerk gestalte gekregen in een werkgroepenmodel. Maar daarin behield de wijkkerkenraad vooralsnog wel min of meer zijn traditionele plaats en taak. Mede door de toenemende moeite om ouderlingen en diakenen te vinden, is in 2001 een ingrijpende verandering in de bestuursstructuur doorgevoerd. Feitelijk werken we zonder ambtsdragers in de klassieke zin van het woord.
We proberen de taken over zoveel mogelijk mensen te verdelen, zodat de taak per persoon zo beperkt mogelijk kan blijven. Daarbij maken we geen onderscheid tussen taken die vanouds door ambtsdragers gedaan worden en andere werkzaamheden. In plaats van een ouderling van dienst hebben we elke zondag een ‘gastheer of gastvrouw namens de kerkenraad’. Soms is dit een ambtsdrager, soms ook niet. De collectes worden gedaan door de ‘commissie voor de eredienst’; of daar iedere zondag een ambtsdrager tussen zit, speelt geen rol. Ook onder de pastorale bezoekwerkers vinden we een mengeling van ouderlingen, diakenen en andere gemeenteleden en dit geldt eigenlijk voor alle commissies, werk- en taakgroepen. De kerkenraad is een soort ‘raad van toezicht’ van 15 à 20 gemeenteleden, die als regel twee keer per jaar bijeenkomt en verder alleen voor belangrijke ad hoc beslissingen wordt samengeroepen. Hij is samengesteld uit leden van de diverse werkvelden en enkele gemeenteleden zonder specifieke taak. Belangrijk is dat het lidmaatschap van de kerkenraad geen enkele andere verplichting met zich meebrengt dan het deelnemen aan de vergaderingen. Zo proberen we de klassieke cumulatie van taken, die het ambtsdragerschap met zich mee brengt, te voorkomen. Het ‘dagelijks bestuur’ tenslotte wordt verzorgd door een stuurgroep van zes personen , die hiertoe mandaat heeft ontvangen van de kerkenraad.
Verder zijn er afvaardigingen vanuit de wijk naar de Algemene Kerkenraad, en de Classis.
Activiteiten en organisatie
Het werk in de gemeente wordt door een zeer groot aantal mensen met grote inzet en enthousiasme gedaan. De meeste vrijwilligers zijn meer praktisch gericht op de uitvoering van het werk dan op het nadenken over doelstellingen en beleid. Direct gevolg hiervan is een groot gebrek aan kader. Voor de predikant kan dit betekenen dat hij/zij soms bereid moet zijn taken uit te voeren, die in andere gemeentes door vrijwilligers worden verricht.
Jeugdwerk
De gemeente telt in vergelijking met andere stadswijken een vrij groot aantal jongeren en jongvolwassenen. Jeugdwerk, catechese en (jongeren)gespreksgroepen draaien relatief goed. De coördinatie van dit werk wordt behartigd door de werkgroep Jeugd- en Jongerenwerk, die vooral voorwaardenscheppend functioneert. De predikant leidt tienercatechese en belijdeniscatechese en tevens een twintig/dertigersgroep in samenwerking met de Bethelkapel/Bergkerk.
Ouderenwerk
Ook het ouderenwerk is goed georganiseerd in de werkgroep Ouderenpastoraat. Bezoekmedewerkers komen vier keer per jaar bijeen voor een toerustingmiddag. De organisatie van het bezoekwerk aan ouderen wordt door vrijwilligers verricht, maar voor de predikant is een belangrijke rol weggelegd in het crisispastoraat (en op afroep).
Pastoraat
Voor het gewone pastoraat bestaat geen georganiseerde structuur (meer). Mensen zien doorgaans goed om naar elkaar, maar er is geen bezoeksysteem. Het signaleren van de noden en behoeften is daardoor een kwetsbaar punt, waar ook de predikant van afhankelijk is. Kenmerkend voor deze (grote stads)situatie is dat gemeenteleden gestimuleerd (moeten) worden om zélf om pastoraal contact te vragen, wanneer daar aanleiding toe is.
Werkgroep Liturgie
Het programma van diensten en de inhoud van een aantal bijzondere diensten en -perioden van het kerkelijk jaar (met name de feesttijden en -dagen) werd in het verleden behartigd door de Werkgroep Liturgie, maar daarvan is feitelijk nog maar één persoon over die een aantal uitvoerende taken verricht. Dit betekent dat de predikant verantwoordelijk is voor het programma en de inhoud van de diensten. De taken in en rondom de kerkdienst worden uitgevoerd door een ‘commissie voor de eredienst’.
Publiciteit
Het kerkblad van onze wijkgemeente heet ‘Samen Verder’ en verschijnt zeven keer per jaar, parallel aan het stedelijke blad ‘Kerk in Den Haag’. Het wordt bij alle gemeenteleden die dat op prijs stellen thuis bezorgd. Daarnaast is er om de twee weken op zondag voor de kerkgangers een Nieuwsbrief beschikbaar. De redactie van het kerkblad, de nieuwsbrief en de webmaster van de website komen eenmaal per jaar bij elkaar in de werkgroep Publiciteit. De predikant is adviseur van de redactie van ‘Samen Verder’ en levert een belangrijke inhoudelijke bijdrage aan het blad. Naast een meditatief artikel op de voorpagina, betreft het hier vooral informatieve berichten en aankondigingen op het gebied van kerkdiensten, pastoraat, vorming & toerusting en andere terreinen waarvoor geldt dat er geen vrijwilligers of groepen zijn die zélf de publiciteit verzorgen.
Diaconie
Sinds het aftreden van de laatste ‘traditionele’ diakenen bestaat er feitelijk geen wijkdiaconie meer. De stuurgroep neemt de formele verantwoordelijkheden waar. Het streven is wel om een diaconale werkgroep te vormen ter coördinatie van de diaconale activiteiten, die er wel degelijk zijn. Naast het al genoemde buurt- en kerkwerk –met afzonderlijke werkgroepjes voor de buurtmaaltijden, is er bijvoorbeeld de maandelijkse ouderenmaaltijd, een ‘bloemendienst’, een groepje dat zorgt voor autovervoer naar de kerkdiensten en dergelijke. Ook is er een zeer actieve ZWO -groep.
Beheerswijkraad
De beheerswijkraad (‘wijkraad van kerkrentmeesters’) is verantwoordelijk voor financiën en beheer. Zij doet dat in samenspel met het stedelijke College van Kerkrentmeesters. Gezien het feit dat de Juliana-/Valkenboskerk één van de minst draagkrachtige wijkgemeenten is en afhankelijk van de stedelijke solidariteit, is dit niet altijd een gemakkelijke taak.
Door de invoering van de nieuwe bestuursstructuur kent de gemeente een zeer ‘platte’ organisatie. Werkgroepen zijn zoveel mogelijk zelf verantwoordelijk voor hun activiteiten. De stuurgroep heeft regelmatig een ‘15-minutengesprek’ met één of twee werkgroepen of vrijwilligers. Eén keer per jaar houdt zij een bijeenkomst met alle werkgroepen samen. Voor het overige wordt van de werkgroepen verwacht dat zij zelf voorstellen, plannen of vragen aan de stuurgroep voorleggen, wanneer daar aanleiding toe is.
Den Haag, juli 2008 / jan 2011